Postanowieniem z 23 września 2015 r., II SAB/Wa 793/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. S. przyznania prawa pomocy w sprawie. W jego uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego z urzędu. W motywach wniosku wskazał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, synem, synową oraz czwórką małoletnich wnuków. Oświadczył, że na dochody rodziny składają się miesięcznie: emerytury rolnicze jego i żony w kwocie po 992,93 zł oraz zasiłki rodzinne na czworo dzieci – w łącznej wysokości 524 zł, a całkowity dochód w gospodarstwie domowym wynosi 2.509,86 zł brutto (2.314,19 zł netto) miesięcznie. Dodatkowo wskazał, że pozostaje "na dożywociu" u syna, który posiada dom o powierzchni 200 m². Wyjaśnił, że synowa, jako jedyna z rodziny posiada konto w banku w celu otrzymywania zasiłków na dzieci. Rodzina skarżącego nie korzysta z sieci gazowej, a jedynie używa butli gazowych, co kosztuje 150 zł miesięcznie, opłaca również rachunki za energię elektryczną w kwocie około 400 zł miesięcznie, natomiast woda jest czerpana z własnej studni. Podniósł, że w sezonie zimowym kupuje węgiel za ok. 850 zł, natomiast drewno na opał jest pozyskiwane z lasu syna. Dodatkowo oświadczył, że obecny stan zdrowia syna uniemożliwia mu wykonywanie pracy na roli. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnioskodawca nie wykazał, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Z przedstawionych dokumentów wynika, że deklarowany dochód jego rodziny wynosi 2.314,19 zł, gospodarstwo prowadzone przez syna i synową skarżącego zaspakaja bieżące potrzeby rodziny, a on sam (oraz jego żona) posiada stały dochód w postaci emerytury rolniczej. Sąd I instancji uznał więc, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł J. S. domagając się jego uchylenia i przyznania mu prawa pomocy zgodnie z wnioskiem. W motywach zażalenia wskazał, że Sąd meriti nie wziął w pełni pod uwagę jego sytuacji rodzinnej, materialnej i stanu zdrowia syna, która uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Służy realizacji zasady dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające dla umożliwienia obrony praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Podkreślenia wymaga, że skoro generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu, to każda osoba wszczynająca postępowanie winna się liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach nawet poprzez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, zwłaszcza niebędących niezbędnymi dla utrzymania (p. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 lipca 1980 r., I CZ 99/1980, Lex 8257). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (p. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11, 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11, publ. CBOSA).
Zgodnie z brzmieniem art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wyjątkowość tej instytucji prowadzi do konkluzji o konieczności interpretowania jej przesłanek w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy zatem powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Z treści powołanego przepisu wynika ponadto, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od uznania przezeń za wiarygodne i przekonujące fakty przedstawione przez stronę, a zatem to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku, tj. że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Podkreślić należy, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada się sytuacji majątkowej tylko w granicach zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych strony, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w jej gospodarstwie domowym, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja majątkowa uzasadniała żądanie, w więc wydanie odmiennego, niż zaskarżone postanowienia. Również w zażaleniu nie wykazano zasadności wniosku. Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. W judykaturze powszechnie natomiast przyjęty jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem to, czy posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych. Skarżący wraz z żoną uzyskują stały dochód miesięczny w postaci emerytur rolniczych i zasiłków rodzinnych. Chociaż dochód ten nie jest wysoki, jednakże nie można stwierdzić, aby J. S. był osobą zasługującą na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie bez znaczenia dla oceny wniosku skarżącego jest także okoliczność, że na obecnym etapie postępowania jedynym kosztem, jaki ciąży na skarżącym jest obowiązek uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 100 zł.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.
