Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 września 2015 r. sygn. akt II SAB/Wa 792/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. S. na bezczynność Wójta Gminy [...] w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia 19 marca 2015 r. o udostępnienie informacji publicznej postanawia: oddalić zażalenie

J. S. w dniu 6 sierpnia 2015 r. złożył wniosek przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. We wniosku wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, synem, synową oraz czwórką wnuków. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód w łącznej wysokości 2314,19 zł netto, osiągany z tytułu przyznanej wnioskodawcy i żonie wnioskodawcy emerytury rolniczej w kwocie po 992,93 zł oraz zasiłków rodzinnych na dzieci otrzymywanych przez synową w łącznej kwocie 524 zł. Ponadto oświadczył, że nie posiada żadnych nieruchomości. Mieszka u syna na podstawie umowy dożywocia, a ponadto nie ma żadnych oszczędności, kosztowności ani szczególnie wartościowych rzeczy. Dodał, że żaden z domowników nie jest nigdzie dodatkowo zatrudniony, jak również nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna i nie pobiera z tego tytułu żadnych zasiłków. Podniósł, że gospodarstwo rolne prowadzone przez syna i synową nie przynosi pieniężnego dochodu. Uzyskiwane z gospodarstwa plony rodzina przeznacza wyłącznie na własne potrzeby. Jednocześnie wskazał, że ponosi miesięczne opłaty za energię elektryczną w kwocie 400 zł, butle gazowe w kwocie 150 zł oraz na leczenie – 500 zł. Podkreślił również, że w sezonie zimowym na zakup węgla przeznacza kwotę 850 zł.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 23 września 2015 r. sygn. akt II SAB/Wa 792/15 odmówił J. S. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że deklarowany dochód rodziny skarżącego wynosi 2314,19 zł, a gospodarstwo rolne prowadzone przez syna i synową zaspokaja bieżące potrzeby rodziny. Ponadto wnioskodawca wraz z żoną posiada stały dochód w postaci emerytury rolniczej. W ocenie WSA w Warszawie, skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo do sądu nie oznacza bowiem konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani do zwolnienia od kosztów sądowych.

Od powyższego postanowienia WSA w Warszawie J. S. złożył zażalenie, podnosząc, że Sąd, dokonując oceny sytuacji materialnej jego rodziny, błędnie ocenił, że pozwala ona na poniesienie kosztów sądowych i kosztów profesjonalnego pełnomocnika bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Kwota 238,50 zł na osobę w wielodzietnej rodzinie wypełnia przesłankę ubóstwa. Ponadto podniósł, że z uwagi na podeszły wiek i brak wykształcenia pozbawiony jest możliwości samodzielnego działania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Obowiązek zapewnienia skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sadowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić przez złożenie przez wnioskodawcę szczegółowego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym, a także przez złożenie innych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jego i jego rodziny. Ocena czy takie okoliczności zachodzą należy natomiast do sądu. Rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca aktualnie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów zainicjowanych postępowań sądowych, sąd może przyznać prawo pomocy, jeżeli uzna, że zachodzi taka potrzeba, nie ma natomiast bezwzględnego obowiązku uwzględnienia każdego żądania strony.

Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Zasadą bowiem jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Ma ono na celu ułatwienie stronie dochodzenia słusznych praw w sprawach dotyczących jej żywotnych interesów. Korzystanie z takiej instytucji powinno mieć zatem miejsce wyłącznie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona nie nadużywa swych uprawnień procesowych, czyli nie inicjuje szeregu postępowań sądowych w celu innym niż ochrona swych praw i gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Podmiot występujący na drogę postępowania sądowego powinien mieć również świadomość, że to on w pierwszej kolejności zobowiązany jest do ponoszenia kosztów swojego udziału postępowaniu sądowym. Zatem decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, powinien poprzez swoje działanie zabezpieczyć sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien wykazać się niezbędną zapobiegliwością i przezornością oraz zapewnić sobie środki na ten cel. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy.

Ilość funduszy publicznych dostępnych na udzielanie pomocy prawnej jest ograniczona i nie pozwala na automatyczne stosowanie przedmiotowej instytucji w stosunku do wszystkich osób, które złożą wnioski o przyznanie prawa pomocy. Domaganie się przez skarżącego, by koszty inicjowanych przez niego postępowań zostały przerzucone na Państwo, którego budżet wypracowany jest przez ogół obywateli, sprzeczne jest z ratio legis instytucji prawa pomocy oraz może być kwalifikowane jako przejaw dążeń do nadużywania tego prawa.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy, Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania J. S. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie dochód (zadeklarowany przez skarżącego) osiągany przez jego rodzinę nie jest znaczny. Zwrócić jednak należy uwagę na fakt, że wnioskodawca wraz z żoną uzyskuje stały miesięczny dochód w postaci emerytury rolniczej, a ponadto pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synem, który posiada gospodarstwo rolne. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości – wyklucza w zasadzie możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób wykorzystania posiadanego majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy dana osoba dysponuje dostatecznymi środkami na uiszczenie wpisu. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swoim udziałem w sprawie.

Za nieusprawiedliwione należy uznać twierdzenie wnioskodawcy o braku możliwości samodzielnego działania z uwagi na podeszły wiek i brak wykształcenia. Z analizy niniejszej sprawy wynika bowiem, że J. S. posiada zdolność do jasnego i precyzyjnego formułowania swoich żądań oraz uzasadnienia ich poprzez wskazanie prawidłowych przepisów prawa. Świadczy to o tym, że nie jest pozbawiony możliwości samodzielnego działania, a niniejsza sprawa nie jest sprawą przekraczającą możliwości wnioskodawcy. Ponadto Sądowi z urzędu wiadomo, że skarżący od lat realizuje swoje konstytucyjne prawo dostępu do informacji na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej.

Z powyższych względów uznać należy, że zaskarżone postanowienie WSA w Warszawie o odmowie przyznania J. S. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie narusza obowiązującego prawa.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.