Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędziowie sędzia WSA Jarosław Stopczyński (spr.),, asesor WSA Marian Wolanin, Protokolant Julia Dobrzańska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 5 czerwca 2006 sprawy ze skargi L. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2005 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę

Decyzją z dnia [...] października 2005 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2005 r. stwierdzającą, że zespół dworsko parkowy położony w S. gmina O. powiat S. znajdujący się na działkach o aktualnych numerach [...],[...] i [...] o powierzchni 5,4310 ha będący przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własnością K. T. nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i umorzył postępowanie przed organem I – ej instancji.

W ocenie organu odwoławczego rozstrzygnięcie Wojewody było sprzeczne z przepisami prawa, a mianowicie z § 5 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10 poz. 51).

Sporna nieruchomość została przejęta na własność Skarbu Państwa z mocy prawa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W przypadku ustalenia, że dana nieruchomość podpadała pod działanie w/w przepisu bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia i w całości przechodziła na własność Skarbu Państwa wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się tamże przedsiębiorstwami przemysłu rolnego, a poza tym była obejmowana zarządem państwowym.

Dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. (Dz. U. Nr 3 poz. 9) dokonał zmiany w dekrecie z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej m.in. przez skreślenie w art. 2 ust. 1 w zdaniu pierwszym wyrazów "o charakterze rolniczym".

Oznaczało to, że z chwilą dokonania tej zmiany przejęciu podlegały szeroko pojęte nieruchomości ziemskie, zatem i takie które nie posiadły charakteru rolniczego. Cele reformy rolnej określone w dekrecie z dnia 6 września 1994 r. jednoznacznie wskazują zdaniem organu, że pojęcie nieruchomości ziemskiej "znacjonalizowanej" jest znacznie szersze od nieruchomości "parcelowanej" na rzecz rolników. Ustawodawca za nieruchomość ziemską uznawał więc nie tylko użytki rolne, ale również tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolniczym.

Dla tworzenia wymienionych w art. 1 dekretu ośrodków przejmowane były także zabudowania w tym pałace, dwory czy wille z reguły położone w parku stanowiące przed przejęciem na własność Państwa tzw. ośrodek majątku będący siedzibą jego właściciela.

Stosownie do § 5 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej orzekanie w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu należy w I – ej instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. Przepis ten stanowi, iż wojewódzki urząd ziemski (obecnie wojewoda) orzekał o całej nieruchomości nie zaś o jej części.

Strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zwartych w art. 2 ust. 1 lit. e winna przedłożyć dowody stwierdzając dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt.

Z przepisu tego wynika, że tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości można było domagać się jej wyłączenia spod przejęcia na cele reformy rolnej. Przepis ten nie dopuszczał natomiast możliwości kwestionowania prawidłowości przejęcia na rzecz Państwa budynków czy też zespołów pałacowo – parkowych, jeżeli wchodziły w skład majątku ziemskiego. Oznacza to, że wyłączenie spod przejęcia przykładowo budynku mieszkalnego było i z racji tego, że przedmiotowy dekret nie został uchylony jest nadal niedopuszczalne.

Co do tego, iż nieruchomości ziemskie podpadały pod działanie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. organ powołał się na orzecznictwo NSA przywołując w szczególności:

1. wyrok z dnia 21 marca 2001 r. IV SA 215/99 w którym wskazano, że unormowania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ograniczały kognicję organów administracji publicznej wyłącznie do orzekania o zaistnieniu bądź nie przesłanek z art. 2 ust. 1 lit. e tego dekretu, a więc w kwestii tego czy z uwagi na obszar majątku ziemskiego podlegał on czy też nie podlegał działaniu dekretu. Do właściwości organów administracji publicznej nie należy więc badanie żądań byłych właścicieli czy niektóre z tych nieruchomości nie były związane z majątkiem ziemskim,

2. wyrok NSA z dnia 17 stycznia 1996 r. II SA 2832/95 w którym podkreślono, że cele reformy rolnej określone w art. 1 nie stały na przeszkodzie przejęcia nieruchomości ziemskiej na której stały pałace z ogrodami. Wręcz przeciwnie nieruchomości takie wraz z ich częściami składowymi zgodnie z art. 6 dekretu o reformie rolnej przechodziły niezwłocznie w zarząd państwowy wykonywany przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych,

3. wyrok NSA z dnia 5 października 1998 r. IV SA 1658/96 z którego wynika, że przepisy dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. i wydanego na podstawie tego dekretu Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych nie dają podstaw do wyłączenia spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu zabudowań dworskich znajdujących się w granicach przejmowanych na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym.

Organ II – ej instancji powołał się również na szereg wyroków wydanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w których wyrażono pogląd, iż brak jest podstaw do stosowania § 5 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. do rozstrzygania sporów dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalenia, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Roszczenia te mają charakter cywilny w związku z tym dochodzić ich można na właściwej dla nich drodze tj. postępowanie przed sądem powszechnym. Przytoczono także wyrok NSA z dnia 2 marca 2005 r. – OSK 473/04 na którym sąd ten podkreślił, iż na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości ziemskie wraz z budynkami (dworami, pałacami) i całym inwentarzem żywym i martwym, oraz ze znajdującymi się na tym terenie przedsiębiorstwami przemysłu rolnego.

Powyższe oznacza, że skoro organ I – instancji orzekł w decyzji co do cześci nieruchomości ziemskiej, nie zaś co do całości, a w przepisach prawa administracyjnego materialnego brak jest normy kompetencyjnej uprawniającej organ do podjęcia takiego rozstrzygnięcia, przeto zaskarżoną decyzją należało uchylić i postępowanie przed organem I – ej instancji umorzyć.

Decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaskarżyła w całości L. R. zarzucając jej obrazę przepisów prawa materialnego przez niewłaściwą interpretację art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., oraz § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. Podnosząc powyższy zarzut skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I – ej instancji, a nadto o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podkreślono, że skarżąca nie zgadza się ze stanowiskiem wyrażonym przez organ, albowiem w jej ocenie nic nie stało na przeszkodzie aby właściwy organ (wojewoda) orzekł co do części nieruchomości co do której zastosowano w przeszłości art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, tym bardziej, że składa się ona z wyodrębnionych działek oznaczonych numerami [...],[...] i [...]. W przedmiotowej sprawie zastosowana przez organ wykładnia § 5 rozporządzenia Ministra rolnictwa i reform rolnych z dnia 1 marca 1945 r. jest wykładnią literalną, jednakże zamiast niej zastosowana być powinna wykładnia celowościowa. To prowadzi do wniosku, że istnieje możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tej części nieruchomości która nie jest funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu.

Sąd zważył, co następuje:

Skarga jest bezzasadna i jako taka została oddalona.

Dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w art. 2 ust. 1 lit e) stanowi, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r.

Przepisy wykonawcze do tego dekretu tj. rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51) w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez stronę wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Rozstrzygnięcie w sprawach, w których wniosek taki został złożony zapadało w myśl § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało stronom prawo odwołania do organu wyższego stopnia. Jednakże złożenie wniosku w trybie § 6 ww. rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Państwa nieruchomości.

Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wypisany.

Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia organ administracji mógł orzec o tym, czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość areału, w tym wielkość użytków rolnych.

Wprawdzie w § 5 ww. rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art 2 ust. 1 lit e)" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dopuszcza również rozstrzyganie o niepodpadaniu pod działanie dekretu części majątku ziemskiego, to jednak zestawienie treści tego uregulowania z brzmieniem § 6 rozporządzenia przemawia za słusznością poglądu, że decyzja przewidziana w § 5 może rozstrzygać wyłącznie o podpadaniu pod działanie dekretu całej nieruchomości ziemskiej, natomiast nie daje podstaw do orzekania o części nieruchomości ziemskiej. Takie stanowisko zajął również organ odwoławczy w uzasadnieniu skarżonej decyzji powołując liczne orzeczenia wydane przez WSA w Warszawie w których wyrażono identyczny podgląd.

W myśl § 6 ww. rozporządzenia strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit e) winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w razie braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na własny koszt. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, iż tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru nieruchomości ziemskiej organ orzekający jest uprawniony do wydania decyzji rozstrzygającej czy nieruchomość ta nie podpada pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów.

Złożony w rozpoznawanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość (zespół dworsko – parkowy) znajdująca się w S. nie podlega przejęciu na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie może być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest w istocie żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie zaś z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów.

Wprawdzie w § 5 ww. rozporządzenia, o czym była mowa wyżej, przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych (własności) do nieruchomości ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego, to jednak w ocenie składu sądzącego rozpoznającego przedmiotową sprawę brak jest podstaw do stosowania tego przepisu w zakresie rozstrzygania w innych sprawach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania , że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi części składowej majątku ziemskiego. Nie oznacza to jednak, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2 ust. 1 lit. e) zostały faktycznie przejęte przez Państwo. Należy podkreślić, że ani dekret, ani wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowaniu przed sądem powszechnym, czy to w drodze powództwa o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym, czy też w powództwie o ustalenie prawa.

W związku z powyższym ocenić należy, że decyzja organu I instancji rozstrzygająca o wniosku skarżącej zapadła bez podstawy prawnej, a zatem była dotknięta wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. W tej sytuacji organ odwoławczy zasadnie uchylił tę decyzję i umorzył postępowanie I instancji.

Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r.sygn TKW3/39, gdyż kwestia ta wobec przyjęcia, że żądanie skarżącego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji.

Z tych względów na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.